Tom obejmuje utwory: „Czas pojednany” i „Leon I”
Jubileuszowy tom 100 – Serii Czerwonej „BIBLIOTEKI POLSKIEJ”

Oba dramaty zamieszczone w tym tomie – tak różne pod względem czasu, miejsca oraz skali dziejących się w nich wydarzeń – prowadzą czytelnika ku podobnym pytaniom. Czy mowa o człowieku XX-wiecznym, czy o postaci z odległej historii, przedstawione dylematy mają wymiar uniwersalny. Z powodzeniem odnajdzie się w nich i dzisiejszy czytelnik – z początku nowego tysiąclecia.

Czy zaufać sobie, czy Bogu? Własnym obliczeniom i możliwościom, czy Opatrzności? – Każdy wybór ma w tych dramatach swych zwolenników. Różne są ich drogi, bywa jednak, że one się krzyżują, a spotkania prowadzą do konfrontacji. W „Czasie pojednanym” jest to zderzenie stylu życia i mentalności współczesnych, fikcyjnych postaci: apodyktycznego, twardo stąpającego po ziemi ojca i zapatrzonego w zupełnie inne, niematerialne wartości syna, a w „Leonie I” – historycznych: tytułowego papieża, którego całym orężem jest wiara w Boga, i brutalnego wodza Hunów, Attyli.

W tych starciach (tak ekstremalnie różnych, bo z jednej strony bardzo prywatnych, rodzinnych, a z drugiej – z wielkiej sceny dziejów Europy) obserwujemy wymianę poglądów, ale i dialogi, jakie te postaci prowadzą w swym wnętrzu lub z osobami zaufanymi. Stajemy się świadkami ich niepokojów, wahań, ale i dojrzewania do radykalnych decyzji, czasem niebywałych, jak rzucony rozkaz totalnego odwrotu w przypadku azjatyckiego wodza zagrażającego Rzymowi. Innym razem oglądamy nie tak spektakularne zmiany, bo z bardziej intymnego planu, ale równie silnie przemawiające do czytelnika.

Nie ma zapisu rozmowy, jaką przez długie godziny prowadził Leon I z Attylą. I nie ma jednoznacznego spojrzenia na to niesłychane wydarzenie historyczne, jakim był odwrót najeźdźców w konsekwencji tego spotkania. Ze względu jednak na to, że jednym z adwersarzy był papież, któremu jako pierwszemu następcy św. Piotra nadano później przydomek „Wielki”, nie można odrzucić argumentu religijnego, który mógł zdecydować o posunięciu wodza Hunów. Bronisław Przyłuski pokusił się o napisanie w tym duchu dialogu, jaki mógł wtedy mieć miejsce.

Jakich argumentów użył przybysz ze Stolicy Piotrowej, który powędrował na to historyczne spotkanie w niewiarygodnie skromnej oprawie swego postelstwa? Mimo grożącej mu natychmiastowej i wyjątkowo brutalnej śmierci wybiera się tam jedynie w towarzystwie mnicha, w prostych szatach, obaj na osiołkach. W rezultacie, po raz kolejny w dziejach świata ocalenie przychodzi z rąk istoty kruchej, słabej, władającej jedynie słowem, przesłaniem, które może mieć jednak efekt piorunujący, zmieniający bieg wszystkiego.

Także w „Czasie pojednanym” to, co wydaje się oparte na mocnych fundamentach ludzkiego wysiłku i wyrasta nie tyle z ziemskiej władzy, jak w „Leonie I”, ale z racjonalnych, zdroworozsądkowych kalkulacji, przechodzi wielką próbę. Triumf wiary i tu obwieszczają ci, którzy wydają się najsłabsi – czlowiek z nizin społecznych oraz syn, owszem, bogatego posiadacza ziemskiego, ale jednocześnie poeta, marzyciel żyjący miłością, człowiek dojrzewającej wiary, w którym te wszystkie przejawy duchowej wrażliwości usiłuje się zniszczyć. I nie jest to tylko jego los w tym utworze.

Podobne wątki niesie dramat „Leon I”, który niezależnie od kulminacyjnej sceny historycznego spotkania, ukazuje sieć intryg na dworze cesarza Walentyniana i dramat jego siostry Honorii, doświadczającej strasznego upokorzenia z powodu swego uczucia miłości. I ona, jak Nikodem i Maria z „Czasu pojednanego”, nie ma na nią przyzwolenia.

Kruchość najsubtelniejszych uczuć i różnych form piękna w tym świecie, a także siła wiary, moc Opatrzności i niepojęte sposoby Jej działania są w centrum zainteresowań autora tych dramatów, czyniąc z nich lekturę nie tylko bardzo interesującą, ale i wartościową, zmuszającą do refleksji. Świetnym i entuzjastycznym wprowadzeniem do niej jest Słowo wstępne Leopolda Kielanowskiego – znawcy i uznanego praktyka teatru.